میش‌مرغ؛ پرندۀ افسانه‌ای، افسانه می‌شود؟

دنیای سبز تر - 12 دی 1396   16:32
میش‌مرغ؛ پرندۀ افسانه‌ای، افسانه می‌شود؟
 
پایگاه خبری جهان سبز- وحید محمودقره‌باغ/ میش‌مرغ یا چِرگ (به زبان کردی) و دویداخ (به زبان آذری) از جمله پرندگان نادر در جهان است که همچنان در فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت قرار گرفته است و در معرض انقراض قرار دارد.
 


شکل 1. میش‌مرغ یا چِرگ از جمله پرندگان نادر در جهان است
 
رئیس اداره نظارت بر حیات‌ وحش اداره‌کل حفاظت محیط‌ زیست استان آذربایجان غربی، زوال ژنتیکی را مهم‌ترین عامل مؤثر در روند انقراض میش‌مرغ می‌داند. امید یوسفی می‌گوید: «هر چند عواملی چون محدود شدن زیستگاه‌های طبیعی، شکار بی‌رویه و اختلال در زیستگاه‌ها و محل تخم‌گذاری آن بر روند انقراض میش‌مرغ مؤثر بوده، در این بین زوال ژنتیکی، از اهمیت بیشتری برخوردار است. زوال ژنتیکی خود، ریشه در محدودیت تعداد این پرنده دارد؛ مخاطره‌ای که در مورد یوزپلنگ ایرانی نیز شاهد آن هستیم.»
وی همچنین نبود نقشه ژنتیکی برای میش‌مرغ را یکی دیگر از مسائل مهم در این زمینه عنوان می‌کند؛ با داشتن چنین نقشه‌ای مشخص می‌شود چنانچه میش‌مرغ ایرانی با میش‌مرغی از ژنی متفاوت، جفت‌گیری کند، یا تخم‌های میش‌مرغ تهیه شده از خارج، متفاوت از ژن میش‌مرغ ایرانی باشد، در آن صورت نسل آینده این پرنده متفاوت از پرنده‌ای خواهد بود که هم اکنون در ایران است. همه این راهکارها مستلزم تشکیل یک مرکز اختصاصی مربوط به میش‌مرغ است؛ مرکزی که تحقیق، جلوگیری از مخاطرات موجود، یافتن نزدیک‌ترین نقشه ژنتیکی و برخی مسائل دیگر را در دستور کار خود قرار دهد.
 


شکل 2. امید یوسفی، رئیس اداره نظارت بر حیات‌ وحش اداره کل حفاظت محیط‌ زیست استان آذربایجان غربی

رئیس اداره نظارت بر حیات‌ وحش اداره‌کل حفاظت محیط‌ زیست استان آذربایجان غربی، با اشاره به زیستگاه‌های این پرنده می‌افزاید: «حوالی سال‌های 85 و 86 منطقه فسندوز شهرستان میاندوآب و آزاد باجوند مهاباد زیستگاه میش‌مرغ بود. همچنین در سال 94 و 95 شمسی این پرنده در شهرستان بوکان و مهاباد دیده شده بود و سال گذشته نیز در خلیفان شهرستان مهاباد میش‌مرغ مشاهده شده است.»
 وی می‌گوید: «اکنون 30 الی 45 بال میش‌مرغ در بوکان زندگی می‌کنند که چنانچه تولید مثل کنند؛ روی‌هم‌رفته 10 بال میش‌مرغ متولد خواهد شد که این روند نمی‌تواند از انقراض آن جلوگیری کند.»
یوسفی با اشاره به کشور اسپانیا که بیش از 50 درصد میش‌مرغ جهان در آنجا سکنی دارند، می‌گوید: «شرایط میش‌مرغ در ایران از شرایط جهانی این پرنده بغرنج‌تر است و وضعیت قرمز را رد کرده است بنابراین نیازمند توجه و مراقبت ویژه است.»
 
میش‌مرغ؛ یکی از بزرگ‌ترین پرندگان ایران
میش‌مرغ پرنده‌ای از خانواده هوبره‌ایان است؛ محل زیست این پرنده دشت‌های وسیع بی‌درخت، زمین‌های استپی، کشتزارهای پهناور حبوبات و علفزارهاست. میش‌مرغ بر روی زمین آشیانه می‌سازد.
  میش‌مرغ یکی از بزرگ‌ترین پرندگان ایران است که از نظر شکل و جثه شباهت زیادی به بوقلمون دارد. طول بدن این پرنده به یک متر و وزن نمونه بالغ آن نیز به بیش از 15 کیلوگرم می‌رسد. فصل بهار، تخم‌گذاری می‌کند و در هر دوره تخم‌گذاری، دو تا چهار تخم می‌گذارد که پس از 25 الی 27 روز جوجه‌ها سر از تخم در می‌آورند.
 میش‌مرغ پاهای قوی و بلندی دارد که به سه انگشت ختم می‌شود. این پرنده بسیار زودرم و محتاط است و با اینکه به راحتی می‌تواند پرواز کند، اغلب در مقابل خطر می‌دود یا مخفی می‌شود. از این‌رو این پاهای قوی، برای میش‌مرغ، اهمیت زیادی دارد. گاهی نیز به محض احساس خطر، به طرف نقاط مرتفع پرواز می‌کند و در آنجا دیده‌بانی می‌کند تا خطر برطرف شود.


شکل 3. میش‌مرغ با اینکه به راحتی می‌تواند پرواز کند، ولی به ندرت در آسمان دیده می‌شود

محدود شدن زیستگاه
در گذشته منطقه غرب و شمال غرب ایران، استان‌های آذربایجان غربی و شرقی، کردستان، کرمانشاه و همدان زیستگاه میش‌مرغ بود؛ ولی متأسفانه با شرایط به‌وجود آمده در سال‌های اخیر اکنون به شهرستان بوکان محدود شده است.
طبق گزارش‌های موجود، در سال 1372 شانزده بال میش‌مرغ در همدان وجود داشت که این تعداد طی سال‌های بعدی کاهش قابل توجهی داشته به گونه‌ای که با گذشت 9 سال تنها سه بال از این پرنده در سال 81 در همدان مشاهده شده که پس از گذشت دو سال هیچ میش‌مرغی در استان همدان دیده نشده است. ضمناً با اینکه میش‌مرغ در شهرستان اسدآباد همدان (در دشت اوباتو، زرینه و شالیشل) نیز مشاهده شده است ولی زیستگاه‌های استان آذربایجان غربی به عنوان مهم‌ترین زیستگاه‌های این پرنده به شمار می‌آید.
در گذشته زیستگاه‌های این پرنده در استان آذربایجان غربی مناطق آزاد باجوند و کانی سیب مهاباد و دشت سوتاو حمامیان و ینگجه در بوکان بود ولی در حال حاضر تعداد محدودی از این پرنده نادر در دشت‌های سوتاو حمامیان، اینگیجه، آلبلاغ، قازلیان و سه‌کانیان بوکان مشاهده شده است. در این بین دشت سوتاو به خاطر داشتن شرایط مطلوب و منحصر بفرد، مهم‌ترین زیستگاه این پرنده در ایران است. این دشت تپه‌ماهوری 400 هکتاری هر سال میزبان 20 تا 25 بال میش‌مرغ است.
 


شکل 4. محل زیست میش‌مرغ دشت‌های وسیع بی‌درخت، زمین‌های استپی و کشتزارهای پهناور حبوبات و علفزارها است اما اکنون تنها به چند روستای بوکان محدود شده است.
 
اقدامات حمایتی
از مهم‌ترین اقدامات صورت گرفته در راستای جلوگیری از انقراض این پرنده، راه‌اندازی مرکز مطالعات میش‌مرغ در بوکان، تدوین برنامه ملی عمل میش‌مرغ و ایجاد پناهگاه ویژه است. در چارچوب همین اقدامات دشت سوتاو روستای حمامیان شهرستان بوکان چندی پیش به عنوان پناهگاه میش‌مرغ و منطقه شکار ممنوع از طرف اداره کل محیط‌ زیست آذربایجان غربی اعلام شد.
 

شکل 5. تمثال تمام قد میش‌مرغ
 
گفتنی است در برنامه ملی عمل میش‌مرغ، راه‌های تکثیر، نگهداری و صیانت از این پرنده مورد بررسی قرار گرفته و راهکارهایی پیشنهاد شده است. این برنامه توسط دکتر مرتضی نادری، استاد بنام دانشگاه اراک با همکاری اداره حفاظت محیط‌ زیست استان آذربایجان غربی تدوین شده است. جذب نیرو برای نگهداری میش‌مرغ نیز از اقدامات دیگر اداره محیط‌ زیست استان است که با تخصیص اعتبار به مرحله اجرا در خواهد آمد.
میش‌مرغ غالباً در مزارع گندم زادآوری می‌کند؛ از سویی زمان تخم‌گذاری و تولد جوجه‌های میش‌مرغ به ترتیب هم‌زمان با سم‌پاشی (کود دهی) و برداشت گندم است که در نتیجه باعث از بین رفتن تعدادی از جوجه‌های این پرنده حین برداشت محصول با کمباین می‌شود. به منظور حل این مسئله یا می‌بایست اراضی کشاورزی خصوصاً ۱۵۰ هکتاری که هسته مرکزی محل زیست میش‌مرغ است با همکاری محیط‌ زیست، جهاد کشاورزی و شهرداری بوکان خریداری شود یا محصولات کشاورزی پناهگاه میش‌مرغ قبل از برداشت با مشارکت جوامع محلی از کشاورزان خریداری شود تا میش‌مرغ بدون استرس در آنجا جوجه‌آوری و تغذیه کند، که در این راستا نیز اقداماتی صورت گرفته است.
همچنین محیط‌ زیست استان به منظور صیانت از این پرنده راهکاری پیشنهاد داده که تکثیر مصنوعی و نیز خرید تخم میش‌مرغ از خارج کشور را شامل می‌شود. بدین صورت که پس از بررسی ژنتیکی میش‌مرغ در سایر کشورها، تخم‌های آن‌ها خریداری شده و به دنبال تکثیر مصنوعی در زیستگاه‌های مربوط به میش‌مرغ در کشور رهاسازی شود.
نا گفته نماند اداره‌کل حفاظت محیط‌ زیست استان، فرهنگ‌سازی، تجهیز و سازمان‌دهی گارد اجرایی حفاظت محیط‌ زیست بوکان را در دستور کار خود قرار داده است. علاوه بر آن تلاش برای همکاری بیشتر کشاورزان، روستاییان، نهادهای مدنی و نیز همکاری با سازمان‌ها و نهادهای ملی و بین‌المللی در جهت استفاده از تجربه‌های دیگر کشورها از دیگر اقدامات پیش روی سازمان است.



شکل 6. یکی از کارکنان محیط‌ زیست شهرستان بوکان، این میش‌مرغ را بعد از تیمار، در طبیعت سوتاو روستای حمامیان رها می‌کند



شکل 7. میش‌مرغ بر روی زمین آشیانه می‌سازد. عکس از: محمد احمدی، رئیس اداره حفاظت محیط‌ زیست بوکان



شکل 8. محل زیست میش‌مرغ دشت‌های وسیع بدون درخت است. عکس از: محمد احمدی، رئیس اداره حفاظت محیط‌ زیست بوکان



شکل 9. تعدادی از میش‌مرغ‌ها در زیستگاه‌های شهرستان بوکان، عکس از: محمد احمدی، رئیس اداره حفاظت محیط‌ زیست بوکان



شکل 10. میش‌مرغ پرنده‌ای محتاط و زودرم است. عکس از: محمد احمدی، رئیس اداره حفاظت محیط‌ زیست بوکان



شکل 11. میش‌مرغ در حال دیدبانی عکس از: محمد احمدی، رئیس اداره حفاظت محیط‌ زیست بوکان



شکل 12. سه بال میش‌مرغ در زیستگاه‌های شهرستان بوکان، فصل پاییز؛ عکس از: محمد احمدی، رئیس اداره حفاظت محیط‌ زیست  بوکان



شکل 13. محمد احمدی، رئیس اداره حفاظت محیط‌ زیست بوکان



 
01